Wie voor het eerst naar Schotland reist, merkt al gauw dat de Schotse taal écht anders is dan standaard Engels met een accent. Naast het Engels hoor je er namelijk ook verschillende andere talen, zoals het Scots-Gaelic. 

Tijdens een reis naar de Highlands in Schotland is het leuk om een paar woorden of uitdrukkingen te leren, maar zodra je meer wilt zeggen dan losse zinnen, merk je dat vertalen naar het Schots of Gaelic best ingewikkeld kan zijn. In dit artikel lees je hier meer over.

Gaelic is een eigen taal, geen dialect van het Engels

Wat in ieder geval goed is om te weten voor je meer leest over het vertalen van typisch Nederlandse uitdrukkingen naar het Gaelic, is dat het Gaelic geen dialect van het Engels is. Het is een volledig eigen taal die afkomstig is uit de Keltische taal. Ook is het Gaelic verwant aan het Iers, waardoor het een totaal andere woordenschat en grammatica heeft dan het standaard Schots of Engels. De taal wordt vooral gebruikt in de welbekende Highlands en op de Hebriden.

Dat er een groot verschil te ontdekken is met het standaard Engels zie je al bij een simpele zin, zoals ‘I am’. In het Gaelic wordt een constructie gebruikt die meer lijkt op ‘I am at’. Je ziet dus dat de zinsbouw anders werkt, wat echt even wennen is wanneer je dingen in het Gaelic wil zeggen in Schotland. Ook staan werkwoorden vaak vooraan in een zin en worden klanken anders gespeld dan je zou verwachten. Daarbij zijn sommige woorden totaal anders: het woord voor Schotland is bijvoorbeeld ‘Alba’ en een Schot in het Gaelic is een ‘Albannach’.

Vertalen van het Nederlands naar het Gaelic

Waar je bij een vertaling naar het Engels soms nog wel wegkomt met een letterlijke vertaling of het omzetten van woord-tot-woord kan dit in de meeste gevallen met een vertaling naar het Gaelic niet. Neem bijvoorbeeld een typisch Nederlandse uitdrukking zoals ‘Het komt wel goed’. In het Engels kun je in zo’n geval zeggen: ‘It will be fine’, maar in het Gaelic wordt het toch anders. In deze taal draait het namelijk meer om context in plaats van letterlijke geruststelling, waardoor een vertaling iets als ‘Bidh e ceart gu leòr’ zou zijn. Letterlijk betekent dit: ‘het zal goed in orde zijn’, maar dit kan anders overkomen.

Andere Nederlandse uitspraken of spreekwoorden, bijvoorbeeld ‘nu komt de aap uit de mouw’ of ‘de appel valt niet ver van de boom’, letterlijk vertalen naar het Gaelic heeft geen zin. Het Gaelic heeft wel eigen beeldspraak, maar die is totaal anders dan hoe wij onze spreekwoorden of uitspraken samenstellen. Bij een Nederlandse uitspraak zoals ‘nu komt de aap uit de mouw’ zou je voor een vertaling de betekenis moeten parafraseren, zodat het duidelijk wordt wat je bedoelt. Daarmee verlies je vaak het speelse karakter van het origineel en dat is iets dat we vaak zien bij vertalingen naar andere talen: de cultuur is anders.

Humor en informaliteit spelen ook een grote rol

Daarbij spelen humor en informaliteit vaak een grotere rol dan je misschien denkt. In het Nederlands hebben we uitdrukkingen of uitspraken die vaak nuchter en heel direct zijn. Dit soort uitspraken zijn in een vertaling naar het Gaelic vaak ineens een stuk plechtiger of poëtischer dan je misschien bedoelt. Stel: je hebt een reiswebsite en je schrijft: ‘Schotland steelt je hart’, dan wordt dat in het Gaelic vertaald naar ‘Goididh Alba do chridhe’, wat letterlijk ‘Schotland zal je hart stelen’ betekent. 

Dat klopt taalkundig, maar afhankelijk van de context kan het veel emotioneler of zwaarder overkomen dan je bedoelt. Humor werkt hetzelfde: Nederlandse ironie of zelfspot is lastig om over te brengen in een taal met een andere culturele achtergrond. Voor de uitspraak ‘doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’ bestaat geen variant in het Gaelic. In zo’n geval moet je de uitspraak vaak volledig uitleggen in plaats van vertalen en ja, dan ben je de charme van het gezegde eigenlijk alweer kwijt.

Wanneer wordt vertalen van Nederlands naar Gaelic echt lastig?

Kortom: voor een paar losse woorden of een simpele begroeting in het Gaelic kun je echt zelf aan de slag gaan. Tijdens je vakantie in de Highlands is het superleuk om wat woorden te kunnen wisselen met de locals. Maar: er zijn zeker situaties waarin vertalen naar het Gaelic meer specialistisch werk wordt en wanneer het inschakelen van een vertaalbureau toch wel handig is.

Als betekenis belangrijker is dan losse woorden

Een ‘hallo’ hier en daar moet lukken, maar wanneer je een tekst nodig hebt die meer moet doen dan alleen informeren, zoals overtuigen of enthousiasmeren, dan wordt het complexer. Een slogan of campagne draait niet alleen om de letterlijke betekenis, maar het gevoel dat daarbij komt kijken. Een uitspraak in het Nederlands kan heel luchtig bedoeld zijn, terwijl diezelfde boodschap in het Gaelic al snel serieuzer of zwaarder klinkt.

Als je doelgroep Gaelic-sprekers zijn

Ook wanneer je doelgroep mensen zijn die Gaelic spreken, is het fijn om correcte grammatica en natuurlijk taalgebruik te gebruiken. Hierbij hebben we het niet over een kort gesprekje, maar over volledige gesprekken, online teksten of andere documenten met deze doelgroep. Een vertaling die hierbij net niet lekker loopt, kan al snel onprofessioneel en slordig overkomen en dat is zonde.

Als je zakelijke documenten moet vertalen

Tot slot is het slim om een vertaalbureau in te schakelen op het moment dat je officiële of zakelijke documenten moet (laten) vertalen. Denk aan contracten, verklaringen en juridische documenten. Hier is namelijk absoluut geen ruimte voor verkeerd gekozen woorden of andere verschillen. Gelukkig zal je in dit soort documenten niet zo snel Nederlandse spreekwoorden of gezegdes gebruiken, maar juist hierin draait het om precisie. Kortom: een paar Gaelic woorden leren voor je reis is zeker leuk en leerzaam, maar zodra nuance of doelgroep een rol spelen, is het verstandig om een specialist in te schakelen.